Bazylia to aromatyczne zioło z rodziny jasnotowatych, które pochodzi z tropikalnej Azji, a dziś jest podstawą kuchni włoskiej, śródziemnomorskiej i tajskiej. Zawdzięcza swój słodko-pieprzny zapach olejkom eterycznym, takim jak linalol i eugenol. Świeżą bazylię dodaje się na końcu gotowania, a suszoną – w trakcie, żeby zdążyła oddać aromat. Poniżej znajdziesz najważniejsze informacje o bazylii, ciekawostki z trzech kultur i 5 przepisów, w których bazylia jest ważnym składnikiem.
Jakie właściwości ma bazylia?
Smak i zapach bazylii
Bazylia smakuje słodko i lekko pieprznie, z nutą goździka i anyżu. Świeże liście mają też delikatny, miętowy chłodek. Dzięki temu bazylia świetnie równoważy kwasowość pomidorów i tłustość serów.
Zapach bazylii uwalnia się przy roztarciu liści. Odpowiadają za niego olejki eteryczne ukryte w drobnych gruczołach na powierzchni liścia. Wystarczy potrzeć listek w palcach, by aromat wypełnił kuchnię.
Jak wygląda suszona bazylia? Jak ją przechowywać?
Dobra suszona bazylia to kruche, zielone płatki o wyraźnym zapachu. Brązowo-szary kolor i brak aromatu po roztarciu oznaczają, że przyprawa straciła olejki eteryczne.
Jak mówi Patryk Zawierucha, współwłaściciel sklepu Domowa Spiżarnia: “suszoną bazylię najlepiej trzymać w szczelnym słoiku”.
Ekspert wskazuje również zasady, które pozwolą zachować właściwości bazylii przez dłuższy czas.
- “przechowuj słoik z dala od światła, ciepła i wilgoci,
- unikaj szafki nad kuchenką i półki przy oknie,
- nie sięgaj do słoika mokrą łyżką,
- nie sypij przyprawy prosto nad parującym garnkiem.”
Suszona bazylia zachowuje pełnię aromatu przez około rok. Później nadal jest bezpieczna, ale wyraźnie słabsza w smaku.
Jak przechowywać świeżą bazylię?
Świeża bazylia nie lubi lodówki. Poniżej około 10°C liście ciemnieją i wiotczeją. Pęczek najlepiej wstawić do szklanki z wodą, jak bukiet kwiatów, i trzymać w temperaturze pokojowej. Bazylia w doniczce najdłużej przetrwa na jasnym parapecie.
Właściwości zdrowotne bazylii
Bazylia to cenny dodatek do diety, choć jemy ją w niewielkich ilościach. Najważniejsze właściwości bazylii to:
- przeciwutleniacze – kwas rozmarynowy, flawonoidy i eugenol działają przeciwutleniająco i przeciwzapalnie (według badań laboratoryjnych),
- witamina K – wspiera krzepnięcie krwi i zdrowe kości; suszona bazylia ma jej kilka razy więcej niż świeża,
- wsparcie trawienia – w medycynie ludowej napar z bazylii stosowano przy wzdęciach i uczuciu ciężkości.
Przy bazylii warto pamiętać o dwóch środkach ostrożności:
- osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę lub acenokumarol) powinny jeść bazylię w stałych ilościach,
- olejków i suplementów z bazylią, które zawierają estragol, nie powinny bez konsultacji z lekarzem stosować kobiety w ciąży, karmiące ani dzieci.
Skąd pochodzi bazylia?
Bazylia pochodzi z tropikalnej Azji, najprawdopodobniej z Indii. Uprawiano ją tam od tysięcy lat, zarówno jako roślinę kulinarną, jak i rytualną. Z Indii bazylia wędrowała szlakami handlowymi przez Persję i Bliski Wschód do basenu Morza Śródziemnego.
Nazwa bazylia pochodzi od greckiego słowa basilikon, czyli królewski. Grecy uważali bazylię za roślinę godną królów, a łacińska nazwa Ocimum basilicum utrwaliła to skojarzenie. Do dziś we Francji bazylię nazywa się czasem herbe royale”, czyli królewskim zielem”.
Do Europy Zachodniej bazylia dotarła na dobre w średniowieczu, a do Anglii w XVI wieku. Najlepiej przyjęła się w ciepłym klimacie Włoch i południowej Francji, gdzie stała się podstawą pesto i zupy pistou. W Polsce bazylia przez długi czas była rzadkością, a jej popularność wzrosła wraz z modą na kuchnię włoską w latach 90.
Bazylia jest rośliną jednoroczną, wrażliwą na chłód. W polskim klimacie bazylię uprawia się w gruncie od drugiej połowy maja do pierwszych przymrozków, a przez resztę roku w doniczce na parapecie. Bazylia potrzebuje dużo słońca, ciepła i regularnego podlewania, ale nie znosi stojącej wody.
Rodzaje bazylii
- Bazylia pospolita (genueńska) to najpopularniejsza odmiana w Europie. Ma duże, wypukłe, jasnozielone liście i słodki, pieprzno-goździkowy smak. To z bazylii genueńskiej przyrządza się klasyczne pesto, a jej odmiana uprawiana w Ligurii ma we Włoszech chronioną nazwę pochodzenia Basilico Genovese DOP.
- Bazylia tajska ma fioletowe łodygi i wyraźnie anyżowy, lukrecjowy smak. Liście bazylii tajskiej są mniejsze i twardsze niż liście bazylii pospolitej, dzięki czemu lepiej znoszą obróbkę cieplną. Bazylię tajską dodaje się do curry, zup typu pho i smażonych dań z woka.
- Bazylia cytrynowa łączy smak bazylii z cytrusowym aromatem. Drobne, wąskie liście bazylii cytrynowej pasują do ryb, owoców morza, sałatek i lemoniad. Bazylia cytrynowa jest popularna w kuchni indonezyjskiej i tajskiej.
- Bazylia purpurowa (czerwona) ma ciemnofioletowe liście i nieco ostrzejszy, goździkowy smak. Bazylia purpurowa świetnie wygląda w sałatkach, octach ziołowych i jako dekoracja. Liście bazylii purpurowej zawierają więcej antocyjanów – tych samych barwników, które nadają kolor jagodom.
- Bazylia grecka (krzaczasta) tworzy zwarte kępki z bardzo drobnymi listkami. Ta odmiana bazylii jest idealna do uprawy w doniczce na parapecie, a jej smak jest intensywny i lekko pikantny. W Grecji bazylię krzaczastą często hoduje się bardziej dla zapachu i symboliki niż do kuchni.
- Bazylia święta (tulsi) to osobny gatunek – Ocimum tenuiflorum. Tulsi ma ostry, pieprzno-goździkowy smak i jest kluczowym składnikiem tajskiego dania pad kra pao. W Indiach bazylia święta jest rośliną kultową i składnikiem ziołowych naparów ajurwedyjskich.
Bazylia świeża czy suszona – czym się różnią?
Świeża i suszona bazylia różnią się aromatem. Suszona traci część kwiatowych nut, a zyskuje bardziej ziołowy, korzenny charakter. To nie słabsza wersja świeżej, tylko inna przyprawa.
- Świeża bazylia – na surowo lub na sam koniec gotowania: pesto, caprese, pizza po upieczeniu.
- Suszona bazylia – na początku lub w połowie gotowania: sosy, zupy, gulasze, marynaty, ciasto na pizzę.
- Przelicznik – 1 łyżeczka suszonej bazylii zastępuje 1 łyżkę świeżej. Przed dodaniem warto rozetrzeć ją w palcach.
- Mrożenie – świeżą bazylię zmiksowaną z oliwą można zamrozić w foremce do lodu na kilka miesięcy.
Przepisy, do których bazylia pasuje doskonale
Sosy pomidorowe, pizza i focaccia to najbardziej klasyczne połączenia z bazylią. Bazylia łagodzi kwasowość pomidorów i dodaje sosom słodyczy. Suszoną bazylię warto dodać w trakcie gotowania sosu lub do ciasta, a świeże liście – tuż przed podaniem.
Sałatka caprese pokazuje, że bazylia nie potrzebuje wielu składników. Pomidory, mozzarella, świeża bazylia, oliwa i sól tworzą danie, w którym bazylia jest równorzędnym składnikiem, a nie dodatkiem.
Kurczak, ryby i zupy dobrze komponują się z bazylią. Marynata z oliwy, czosnku, cytryny i suszonej bazylii pasuje do kurczaka, łososia i dorsza. Bazylia odświeża też zupę pomidorową, minestrone i krem z cukinii.
Kuchnia azjatycka wykorzystuje bazylię w curry i daniach z woka. Do zielonego curry czy pad kra pao najlepiej pasuje bazylia tajska lub tulsi, dodana na ostatnią minutę smażenia.
Bazylia pasuje także do deserów i napojów. Truskawki, brzoskwinie, arbuz, cytryna i czekolada dobrze łączą się z bazylią, podobnie jak lemoniady i lody śmietankowe.
Ciekawostki na temat bazylii
Grecy dekorują kościoły bazylią
W Grecji bazylia jest ściśle związana ze świętem Podwyższenia Krzyża Świętego (14 września). Według prawosławnej tradycji święta Helena odnalazła w Jerozolimie Krzyż Chrystusa właśnie w miejscu, w którym rosła pachnąca bazylia. Dlatego 14 września greckie cerkwie dekoruje się bazylią, a wierni otrzymują jej gałązki do domu.
Greccy duchowni używają bazylii do kropienia wodą święconą. Pęczek bazylii (po grecku: vasilikos) służy jako kropidło podczas obrzędu poświęcenia wody. Doniczka z bazylią na greckim balkonie czy parapecie to do dziś symbol gościnności i błogosławieństwa domu.
Bazylia w Indiach uchodzi za świętą roślinę
W hinduizmie bazylia święta (tulsi) jest uważana za ziemską postać bogini Tulsi, związanej z Wisznu. Wiele hinduskich rodzin uprawia tulsi na specjalnym podwyższeniu na dziedzińcu domu, zwanym tulsi vrindavan, i codziennie oddaje roślinie cześć.
W Indiach co roku odbywa się ceremonia Tulsi Vivah, czyli symboliczny ślub bazylii z bogiem Wisznu. Święto to wypada jesienią i rozpoczyna w Indiach sezon ślubny. Liście tulsi dodaje się także do ofiar składanych w świątyniach, a z łodyg bazylii świętej wykonuje się różańce modlitewne.
W dawnych Włoszech bazylia na parapecie jako sygnał dla zalotnika
We Włoszech doniczka z bazylią wystawiona na parapet była dawniej sygnałem, że panna z domu jest gotowa przyjąć adoratora. Bazylia od wieków symbolizowała we Włoszech miłość i namiętność, a mężczyzna przychodzący w zaloty z gałązką bazylii za uchem okazywał w ten sposób swoje zamiary.
Najsłynniejsza włoska opowieść o bazylii pochodzi z Dekameronu” Boccaccia. Bohaterka noweli, Lisabetta, ukrywa w doniczce z bazylią pamiątkę po zamordowanym ukochanym i pielęgnuje roślinę własnymi łzami. Historię tę w XIX wieku przypomniał angielski poeta John Keats w poemacie Isabella, or the Pot of Basil”.
Przepisy z bazylią w roli głównej
Pesto alla genovese to najsłynniejszy przepis z bazylią
Utrzyj w moździerzu ząbek czosnku z solą i 30 g orzeszków piniowych, a następnie dodaj 50 g liści bazylii, 70 g startego parmezanu z pecorino i około 100 ml oliwy. Pesto wymieszaj z makaronem i łyżką wody z gotowania – bez podgrzewania, żeby bazylia nie ściemniała.
Krem pomidorowy z suszoną bazylią
Jest to przepis, w którym suszona bazylia sprawdza się lepiej niż świeża. Zeszklij cebulę i czosnek na oliwie, dodaj 2 łyżeczki suszonej bazylii roztartej w palcach, a potem 2 puszki pomidorów i 500 ml bulionu. Po 20 minutach gotowania zmiksuj zupę, zabiel śmietanką i podaj ze świeżymi listkami bazylii.
Bruschetta z pomidorami i bazylią
Ten przepis to szybka przekąska na ciepłe dni. Pokrojone w kostkę pomidory wymieszaj z porwaną bazylią, oliwą, kroplą octu balsamicznego, solą i pieprzem. Nałóż na opieczone kromki bagietki natarte czosnkiem tuż przed podaniem.
Olej bazyliowy to zielony dodatek
Poprawia on wygląd i smak zup, makaronów i mozzarelli. Zblanszuj pęczek bazylii przez 10 sekund, schłodź w lodowatej wodzie, osusz i zmiksuj z 200 ml oleju. Przecedź przez gazę i przechowuj w lodówce do 5 dni.
Lemoniada cytrynowo-bazyliowa
Ten napój to orzeźwiający napój na upały. Rozgnieć garść liści bazylii z 4 łyżkami miodu, dodaj sok z 4 cytryn i litr zimnej wody. Schłodź przez 30 minut i podawaj z lodem.
Słowo podsumowania na temat bazylii
Bazylia to jedno z najbardziej uniwersalnych ziół w kuchni – pasuje do dań wytrawnych, deserów i napojów. Świeża bazylia daje słodki, kwiatowy aromat potrawom na zimno i daniom tuż przed podaniem. Suszona bazylia lepiej sprawdza się w sosach, zupach i marynatach, które gotują się dłużej.
Bazylia ma bogatą historię i symbolikę, która wykracza daleko poza kuchnię. W Grecji zdobi cerkwie, w Indiach jest rośliną świętą, a we Włoszech przez wieki była symbolem miłości. Ta historia sprawia, że bazylia to coś więcej niż zielony dodatek do pizzy.
Najprostszy sposób na wykorzystanie bazylii to połączenie jej z pomidorami, oliwą i czosnkiem. Jeśli chcesz wyjść poza klasykę, spróbuj truskawek z bazylią albo bazyliowej lemoniady – to przepisy, które pokazują, jak bardzo wszechstronne jest to zioło. Przechowuj suszoną bazylię w szczelnym słoiku, a świeżą w szklance wody, a bazylia odwdzięczy się pełnią aromatu.
